वैदिक ज्योतिष र खगोलशास्त्रमा पञ्चाङ्ग (Panchang) भनेको समय मापन गर्ने सबैभन्दा भरपर्दो र प्राचीन पद्धति हो। यो शब्द दुई संस्कृत शब्दहरूको संयोजनबाट बनेको हो: 'पञ्च' (पाँच) र 'अङ्ग' (अङ्ग वा भाग)। यसको अर्थ ब्रह्माण्डमा सूर्य, चन्द्रमा र पृथ्वीको आपसी स्थितिबाट निर्धारण हुने पाँच मूलभूत अङ्गहरू हुन्।
सनातन हिन्दू परम्परा र नेपाली समाजमा कुनै पनि शुभ कार्य (विवाह, व्रतबन्ध, गृहप्रवेश, नयाँ व्यवसाय आरम्भ), चाडपर्व, तिथि श्राद्ध वा दैनिक जीवनका निर्णयहरू गर्नुअघि पञ्चाङ्ग हेर्ने गरिन्छ।
यस विस्तृत गाइडमा श्रीपात्रो (Sripatro) ले पञ्चाङ्ग कसरी निर्माण गरिन्छ, यसका ५ अङ्गहरूको गणितीय आधार के हो, राहुकाल तथा अभिजीत मुहूर्त कसरी निकालिन्छ र श्रीपात्रो दैनिक पञ्चाङ्ग कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने सम्पूर्ण जानकारी प्रस्तुत गरेको छ।
१. पञ्चाङ्ग निर्माणको खगोलीय आधार
पञ्चाङ्ग गणना गर्नको लागि खगोलीय गणितीय सफ्टवेयर वा ज्योतिषीले निश्चित बिन्दुहरू गणना गर्नुपर्छ:
- सूर्यको स्पष्ट देशान्तर ($\lambda_{\text{Sun}}$): क्रान्तिवृत्त (Ecliptic) मा सूर्यको ०° देखि ३६०° सम्मको स्पष्ट डिग्री।
- चन्द्रमाको स्पष्ट देशान्तर ($\lambda_{\text{Moon}}$): आकाशमा चन्द्रमाको गति दैनिक करिब १३.२° हुन्छ।
- स्थानको अक्षांश र देशान्तर (Latitude & Longitude): उदाहरणका लागि काठमाडौँको अक्षांश २७.७१७२° उत्तर र देशान्तर ८५.३२४०° पूर्व।
- स्थानीय सूर्योदय र सूर्यास्त (Sunrise & Sunset): पश्चिमा क्यालेन्डरमा रातको १२:०० बजे दिन बदलिन्छ, तर हिन्दू वैदिक पद्धतिमा दिनको आरम्भ स्थानीय सूर्योदय सँगै हुन्छ।
वैदिक ज्योतिषमा अयन (Precession of Equinoxes) लाई घटाएर निरयण पद्धति (Lahiri Ayanamsha) प्रयोग गरिन्छ।
२. पञ्चाङ्गका ५ अङ्गहरूको विस्तृत विश्लेषण
┌──────────────────────────────────┐
│ पञ्चाङ्गका ५ अङ्ग │
└─────────────────┬────────────────┘
│
┌──────────────┬───────────────┼───────────────┬──────────────┐
│ │ │ │ │
▼ ▼ ▼ ▼ ▼
१. तिथि २. वार ३. नक्षत्र ४. योग ५. करण
(चन्द्र-सूर्य अन्तर) (दिनको स्वामी) (२७ नक्षत्र) (चन्द्र+सूर्य योग) (आधा तिथि)
१२° अन्तर ग्रह होरा चक्र १३°२०' वृत्त १३°२०' योग ६° अन्तर
१. तिथि (Tithi) - चन्द्र दिवस
सूर्य र चन्द्रमाको बीचको कोणीय दूरी (Angular Distance) लाई तिथि भनिन्छ। चन्द्रमाले सूर्यबाट अगाडि बढ्दै गर्दा हरेक १२ डिग्री ($12^\circ$) को अन्तर पूरा भएपछि एउटा नयाँ तिथि बन्दछ।
गणितीय सूत्र:
$$\text{तिथि सूचकांक} = \left\lfloor \frac{(\lambda{\text{Moon}} - \lambda{\text{Sun}}) \pmod{360^\circ}}{12^\circ} \right\rfloor + 1$$
एक चान्द्रमासमा ३० वटा तिथिहरू हुन्छन्, जसलाई दुई पक्षमा बाँडिएको छ:
- शुक्ल पक्ष (Waxing Phase - १ देखि १५ सम्म): सूर्य र चन्द्रमाको अन्तर ०° बाट बढेर १८०° पुग्दा पूर्णिमा बन्दछ।
- कृष्ण पक्ष (Waning Phase - १६ देखि ३० सम्म): अन्तर १८०° बाट ३६०° (पुनः ०°) मा आइपुग्दा औंसी (अमावस्या) बन्दछ।
उदय तिथि नियम: सूर्योदयको समयमा जुन तिथि विद्यमान हुन्छ, त्यस दिनभरि त्यही तिथिको धार्मिक प्रभाव मानिन्छ।
२. वार (Vaar) - सौर्य दिवस
एक सूर्योदयदेखि अर्को सूर्योदयसम्मको समयलाई वार वा दिन भनिन्छ। सात दिनका नाम सात मुख्य ग्रहहरूको स्वामित्वमा राखिएका छन्:
| बार | संस्कृत नाम | स्वामी ग्रह | मुख्य प्रभाव एवं विशेषता |
|---|---|---|---|
| आइतबार | रविवासर / भानुवार | सूर्य | आत्मबल, नेतृत्व, सरकारी कामकाज, स्वास्थ्य |
| सोमबार | सोमवासर | चन्द्रमा | मनको शान्ति, जल, आमा, सौम्य कार्यहरू |
| मङ्गलबार | भौमवासर | मङ्गल | ऊर्जा, साहस, पराक्रम, शल्यक्रिया, भूमि |
| बुधबार | सौम्यवासर | बुध | बुद्धि, व्यापार, गणित, सञ्चार, अध्ययन |
| बिहीबार | गुरुवासर | बृहस्पति | धर्म, अध्यात्म, ज्ञान, विवाह, शुभ प्रारम्भ |
| शुक्रबार | भृगुवासर | शुक्र | कला, सौन्दर्य, प्रेम, वैभव, मनोरञ्जन |
| शनिबार | स्थिरवासर | शनि | धैर्य, न्याय, वैराग्य, प्राविधिक कार्य, श्रम |
३. नक्षत्र (Nakshatra) - तारापुञ्ज
३६० डिग्रीको भचक्र (Zodiac) लाई २७ बराबर भागमा विभाजन गर्दा प्रत्येक भाग १३ डिग्री २० कला ($13^\circ 20'$) को हुन्छ। चन्द्रमा जुन नक्षत्रको परिधिमा विचरण गरिरहेको हुन्छ, त्यही दिनको नक्षत्र मानिन्छ।
गणितीय सूत्र:
$$\text{नक्षत्र सूचकांक} = \left\lfloor \frac{\lambda_{\text{Moon}}}{13^\circ 20'} \right\rfloor + 1$$
प्रत्येक नक्षत्रलाई ४ पाउ (चरण) मा विभाजन गरिन्छ ($२७ \times ४ = १०८$ चरण)। जन्म समयको नक्षत्र र चरणबाट नै व्यक्तिको नामाक्षर (नामको सुरुको अक्षर), राशि र जीवनभर चल्ने विंशोत्तरी महादशा निर्धारण हुन्छ।
२७ नक्षत्रहरू: अश्विनी, भरणी, कृत्तिका, रोहिणी, मृगशिरा, आर्द्रा, पुनर्वसु, पुष्य, अश्लेषा, मघा, पूर्वाफाल्गुनी, उत्तराफाल्गुनी, हस्त, चित्रा, स्वाती, विशाखा, अनुराधा, ज्येष्ठा, मूल, पूर्वाषाढा, उत्तराषाढा, श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा, पूर्वाभाद्रपदा, उत्तराभाद्रपदा, र रेवती।
४. योग (Yoga)
सूर्य र चन्द्रमाको दुवै देशान्तरलाई जोडेर त्यसको योगफललाई १३° २०' ले भाग गर्दा योग प्राप्त हुन्छ।
गणितीय सूत्र:
$$\text{योग सूचकांक} = \left\lfloor \frac{(\lambda{\text{Sun}} + \lambda{\text{Moon}}) \pmod{360^\circ}}{13^\circ 20'} \right\rfloor + 1$$
कुल २७ वटा योगहरू हुन्छन् (विष्कम्भ, प्रीति, आयुष्मान, सौभाग्य, शोभन, अतिगण्ड, सुकर्मा, धृति, शूल, गण्ड, वृद्धि, ध्रुव, व्याघात, हर्षण, वज्र, सिद्धि, व्यतीपात, वरीयान्, परिघ, शिव, सिद्ध, साध्य, शुभ, शुक्ल, ब्रह्म, इन्द्र, र वैधृति)। यीमध्ये प्रीति, आयुष्मान, सौभाग्य, सुकर्मा, शिव, सिद्ध, शुभ जस्ता योगहरू अत्यन्त मङ्गलकारी मानिन्छन्।
५. करण (Karana) - तिथिको आधा भाग
एउटा तिथिको आधा भाग अर्थात् ६ डिग्री ($6^\circ$) को कोणीय अन्तरलाई करण भनिन्छ। एक महिनाका ३० तिथिमा कुल ६० वटा करण हुन्छन्।
करणहरूलाई दुई समूहमा बाँडिएको छ:
- ७ चर करण: बव, बालव, कौलव, तैतिल, गर, वणिज, र विष्टि (भद्रा)। यी करणहरू महिनाभर ८ पटक दोहोरिन्छन् (कुल ५६)। > विशेष ध्यान दिनुपर्ने: विष्टि करणलाई नै जनबोलीमा 'भद्रा' भनिन्छ। भद्रा लागेको समयमा विवाह, गृहप्रवेश र नयाँ यात्रा गर्नु निषेध मानिन्छ।
- ४ स्थिर करण: शकुनि, चतुष्पद, नाग, र किंस्तुघ्न। यी कृष्ण पक्षको चतुर्दशीको पछिल्लो आधा भागदेखि शुक्ल प्रतिपदाको पहिलो आधा भागसम्म मात्र आउँछन्।
३. दैनिक मुहूर्त, राहुकाल र चौघडिया
दैनिक जीवनमा शुभ र अशुभ समय छुट्याउन पञ्चाङ्गका अतिरिक्त निम्न समयहरू हेरिन्छ:
१. राहुकाल (Rahu Kaal)
दिनको कुल समय (सूर्योदयदेखि सूर्यास्तसम्म) लाई आठ बराबर भागमा विभाजन गर्दा राहुको प्रभाव रहने भागलाई राहुकाल भनिन्छ। यस समयमा कुनै पनि नयाँ वा शुभ कार्य थालनी गर्नु अशुभ मानिन्छ:
- आइतबार: आठौँ भाग (करिब ४:३० देखि ६:००)
- सोमबार: दोस्रो भाग (करिब ७:३० देखि ९:००)
- मङ्गलबार: सातौँ भाग (करिब ३:०० देखि ४:३०)
- बुधबार: पाँचौँ भाग (करिब १२:०० देखि १:३०)
- बिहीबार: छैटौँ भाग (करिब १:३० देखि ३:००)
- शुक्रबार: चौथो भाग (करिब १०:३० देखि १२:००)
- शनिबार: तेस्रो भाग (करिब ९:०० देखि १०:३०)
२. अभिजीत मुहूर्त (Abhijit Muhurat)
मध्याह्न १२ बजेको आसपास पर्ने दिनको आठौँ मुहूर्तलाई अभिजीत मुहूर्त भनिन्छ। यो समय अत्यन्त बलवान् र दोषनाशक मानिन्छ। कुनै शुभ मुहूर्त नजुरेको खण्डमा अभिजीत मुहूर्तमा कार्य सुरु गर्न सकिन्छ। (बुधबार अभिजीत मुहूर्त निष्प्रभावी मानिन्छ)।
४. श्रीपात्रोमा पञ्चाङ्ग कसरी हेर्ने?
श्रीपात्रो पञ्चाङ्ग पेज मा तपाईंले नेपालका विभिन्न सहरहरू (काठमाडौँ, पोखरा, विराटनगर, बुटवल, आदि) तथा विदेशका मुख्य सहरहरूको लागि सेकेन्ड-सेकेन्डको शुद्धतामा गणना गरिएको दैनिक पञ्चाङ्ग हेर्न सक्नुहुन्छ।
यसमा उपलब्ध जानकारी:
- विक्रम संवत् (BS) र इस्वी संवत् (AD) क्यालेन्डर
- सूर्योदय, सूर्यास्त, चन्द्रोदय र चन्द्रास्तको सटीक समय
- तिथि, नक्षत्र, योग, करण र तिनको समाप्त हुने समय
- दैनिक शुभ चौघडिया, होरा र राहुकाल विवरण
- आफ्नो व्यक्तिगत चिना बनाउन श्रीपात्रो चिना निर्माण टुल र जन्म कुण्डलीको लागि श्रीपात्रो कुण्डली टुल प्रयोग गर्न सक्नुहुन्छ।
५. बारम्बार सोधिने प्रश्नहरू (FAQ)
सौर्य दिन र तिथिमा के भिन्नता छ?
सौर्य दिन २४ घण्टाको हुन्छ र सूर्योदयदेखि अर्को सूर्योदयसम्म चल्छ। तिथि भनेको सूर्य र चन्द्रमाको १२ डिग्रीको दूरी हो, जुन चन्द्रमाको गतिको आधारमा १९ घण्टादेखि २६ घण्टासम्मको हुन सक्छ।
क्षय तिथि र वृद्धि तिथि भनेको के हो?
यदि कुनै तिथि एउटा सूर्योदयपछि सुरु भएर अर्को सूर्योदय हुनुअगावै समाप्त हुन्छ भने त्यसलाई क्षय तिथि भनिन्छ। यदि कुनै तिथि लगातार दुई सूर्योदयसम्म कायम रहन्छ भने त्यसलाई वृद्धि तिथि भनिन्छ।
आजको पञ्चाङ्ग कहाँ निःशुल्क हेर्न सकिन्छ?
तपाईं श्रीपात्रोको आधिकारिक पञ्चाङ्ग पेज मा गएर आजको पञ्चाङ्ग, तिथि, नक्षत्र र मुहूर्त निःशुल्क हेर्न सक्नुहुन्छ।
