नेपाली मिति रूपान्तरण: विक्रम संवत् (BS) र इस्वी संवत् (AD) को पूर्ण जानकारी
विक्रम संवत् नेपालको आधिकारिक राष्ट्रिय पात्रो हो। यस लेखमा विक्रम संवत्को इतिहास, खगोलीय आधार, २९ देखि ३२ दिनका महिनाहरू, सङ्क्रान्ति गणना, आधिकारिक कागजातमा मिति रूपान्तरणको महत्व र वैदिक ज्योतिषीय सम्बन्धको बारेमा विस्तृत विश्लेषण प्रस्तुत गरिएको छ।
१. विक्रम संवत् (BS) र इस्वी संवत् (AD) को खगोलीय तथा ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
विक्रम संवत् (वि.सं.) भारतीय उपमहाद्वीप र नेपालको सबैभन्दा प्राचीन एवं प्रामाणिक सौर्य क्यालेन्डर प्रणालीहरू मध्ये एक हो। यसको स्थापना उज्जैनका प्रतापी राजा विक्रमादित्यले इस्वी संवत् सुरु हुनुभन्दा ५७ वर्ष पहिले (57 BC) गरेका थिए। नेपालमा लिच्छवि काल, मल्ल काल हुँदै आधुनिक नेपालका विभिन्न ऐतिहासिक अभिलेखहरूमा विक्रम संवत् प्रयोग हुँदै आएको छ। वि.सं. १९५८ (सन् १९०१) मा राणा प्रधानमन्त्री चन्द्र शमशेरले यसलाई नेपालको आधिकारिक राष्ट्रिय संवत्को रूपमा कानुनी मान्यता दिएका थिए।
ग्रेगोरियन क्यालेन्डर (AD) ले पृथ्वीले सूर्यलाई परिक्रमा गर्न लाग्ने समय (३६५.२४२५ दिन) लाई १२ वटा निश्चित दिन भएका महिनाहरूमा विभाजन गर्दछ। यसको विपरित, विक्रम संवत् सौर्य सङ्क्रान्ति (Solar Ingress) मा आधारित हुन्छ। सूर्य जब एक राशिबाट अर्को राशिमा प्रवेश गर्दछ, त्यस खगोलीय विन्दुलाई सङ्क्रान्ति भनिन्छ र त्यही दिन नयाँ महिनाको पहिलो दिन (१ गते) सुरु हुन्छ।
२. नेपाली महिनाहरू २९ देखि ३२ दिनसम्मका किन हुन्छन्?
धेरै प्रयोगकर्ताहरूमा एउटा जिज्ञासा रहने गर्छ: अंग्रेजी महिनाहरूमा दिन संख्या निश्चित हुँदाहुँदै नेपाली महिनाहरूमा बैशाखमा कहिले ३१ त कहिले ३२ दिन, वा फागुनमा कहिले २९ त कहिले ३० दिन किन हुन्छ? यसको उत्तर खगोल विज्ञान र केपलरको चालको नियम (Kepler's Second Law of Planetary Motion) मा निहित छ।
पृथ्वीको कक्ष अण्डाकार भएकाले सूर्यको नजिक हुँदा (Perihelion - पुस/माघ महिनामा) पृथ्वीको गति तीव्र हुन्छ, जसले गर्दा सूर्यले धनु, मकर र कुम्भ राशि छिटो पार गर्छ र ती महिनाहरू २९ वा ३० दिनका मात्र हुन्छन्। यसको विपरित, सूर्यबाट टाढा हुँदा (Aphelion - जेठ, असार र साउन महिनामा) पृथ्वीको गति सुस्त हुन्छ, जसले गर्दा सूर्यले मिथुन, कर्कट र सिंह राशि पार गर्न बढी समय लगाउँछ र ती महिनाहरू ३१ वा ३२ दिनसम्मका हुन्छन्।
३. विक्रम संवत्का १२ महिना, ऋतु र अंग्रेजी मितिको तुलनात्मक तालिका
| # | नेपाली महिना | ऋतु (Season) | दिन संख्या | अंग्रेजी महिना (AD Range) | सङ्क्रान्ति (Solar Ingress) |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | बैशाख | वसन्त (Spring) | ३० - ३१ | Mid April - Mid May | Mesh Sankranti (New Year) |
| 2 | जेठ | ग्रीष्म (Summer) | ३१ - ३२ | Mid May - Mid June | Vrishabha Sankranti |
| 3 | असार | ग्रीष्म (Summer) | ३१ - ३२ | Mid June - Mid July | Mithuna Sankranti |
| 4 | साउन | वर्षा (Monsoon) | ३१ - ३२ | Mid July - Mid August | Karka Sankranti (Dakshinayana) |
| 5 | भदौ | वर्षा (Monsoon) | ३१ - ३२ | Mid August - Mid September | Simha Sankranti |
| 6 | असोज | शरद् (Autumn) | ३० - ३१ | Mid September - Mid October | Kanya Sankranti |
| 7 | कार्तिक | शरद् (Autumn) | २९ - ३० | Mid October - Mid November | Tula Sankranti |
| 8 | मंसिर | हेमन्त (Pre-Winter) | २९ - ३० | Mid November - Mid December | Vrischika Sankranti |
| 9 | पुष | हेमन्त (Pre-Winter) | २९ - ३० | Mid December - Mid January | Dhanu Sankranti |
| 10 | माघ | शिशिर (Winter) | २९ - ३० | Mid January - Mid February | Makara Sankranti (Uttarayana) |
| 11 | फागुन | शिशिर (Winter) | २९ - ३० | Mid February - Mid March | Kumbha Sankranti |
| 12 | चैत्र | वसन्त (Spring) | ३० - ३१ | Mid March - Mid April | Meena Sankranti |
४. आधिकारिक कागजात तथा प्रशासनिक प्रक्रियामा मिति रूपान्तरणको महत्व
नेपालमा जन्मिएका नागरिकहरूको जन्म दर्ता, नागरिकता प्रमाणपत्र, राष्ट्रिय परिचयपत्र र जग्गाधनी प्रमाणपुर्जा (लालपुर्जा) जस्ता सम्पूर्ण सरकारी कागजातहरू विक्रम संवत्मा जारी गरिन्छन्। तर वैदेशिक अध्ययन, रोजगारी, विदेशी भिसा, अन्तर्राष्ट्रिय राहदानी (MRP/E-Passport), र डब्लुएचओ (WHO) स्वास्थ्य प्रमाणीकरणका लागि अंग्रेजी मिति (AD) अनिवार्य हुन्छ।
एसईई (SEE), कक्षा १२ (NEB), र त्रिभुवन विश्वविद्यालय (TU) का प्रमाणपत्रहरूको मिति प्रमाणीकरण।
नेपाली नागरिकताको जन्म मितिलाई इ-पासपोर्ट तथा विदेशी दूतावासको आवेदनमा सटिक रूपान्तरण।
बैंक खाता खोल्ने, बीमा दाबी, पेन्सन पट्टा र अदालतका कानुनी म्याद गणना गर्न।
५. ज्योतिषीय सम्बन्ध: कुण्डली, चिना र पञ्चाङ्ग निर्माणमा मिति रूपान्तरण
वैदिक ज्योतिषमा कुनै पनि व्यक्तिको जन्म कुण्डली वा चिना निर्माण गर्न जन्म मिति, समय र स्थानको सही समन्वय अपरिहार्य हुन्छ। अस्पतालको जन्म प्रमाणपत्रमा सामान्यतया अंग्रेजी मिति र समय उल्लेख गरिएको हुन्छ। श्रीपात्रोको मिति रूपान्तरकले उक्त अंग्रेजी समयलाई स्थानीय सौर्य समय (LMT) र वैदिक पञ्चाङ्गमा रूपान्तरण गरी सही लग्न, चन्द्र राशि र नक्षत्र पाउ निर्धारण गर्दछ।
त्यसैगरी, विवाहको लगन, व्रतबन्धको साइत, पास्नी, गृहप्रवेश वा पितृ श्राद्धको तिथि निर्धारण गर्नका लागि सौर्य मितिलाई चन्द्र तिथिसँग मिलाउनु आवश्यक हुन्छ। श्रीपात्रोले रूपान्तरित मितिका आधारमा तत्काल दैनिक पञ्चाङ्ग र २४ घण्टे चौघडिया मुहूर्त समेत उपलब्ध गराउँछ।