सनातन वैदिक हिन्दू धर्म र नेपाली संस्कृतिमा आफ्ना दिवंगत माता, पिता तथा पूर्वजहरू (पितृगण) प्रति श्रद्धा, भक्ति र कृतज्ञता अर्पण गर्ने पवित्र अनुष्ठानलाई श्राद्ध (Shradha) भनिन्छ। शास्त्रमा भनिएको छ: "श्रद्धया दीयते यत् तत् श्राद्धम्" अर्थात् आफ्ना पूर्वजहरूप्रति शुद्ध मन र श्रद्धापूर्वक जे समर्पण गरिन्छ, त्यही नै श्राद्ध हो।
कुनै पनि व्यक्तिको देहावसान (मृत्यु) भएपछि उहाँको आत्माको शान्ति, मोक्ष तथा पितृलोकमा तृप्तिका लागि प्रत्येक वर्ष वार्षिक एकौद्दिष्ट श्राद्ध (Annual Death Anniversary Shradh) र आश्विन महिनाको पितृपक्षमा सोह्र श्राद्ध (पार्वण श्राद्ध) गरिन्छ।
तर धेरैजसो परिवारहरूमा एउटा प्रमुख समस्या आउने गर्छ:
- "हस्पिटलको डेथ सर्टिफिकेटमा अंग्रेजी मिति (AD Date) मात्र छ, तर पण्डितजीले चान्द्रमास र तिथि माग्नुभयो, कसरी पत्ता लगाउने?"
- "वि.सं. (BS) को मिति त थाहा छ, तर मृत्यु कुन चान्द्रमास (Lunar Month) र कुन पक्षको कुन तिथिमा भएको थियो?"
- "यस वर्ष हाम्रो बुबा/आमाको वार्षिक श्राद्ध कुन गते र कुन बार पर्छ? कुतप र अपराह्ण मुहूर्त समय कुन हो?"
यी सबै जिज्ञासा र आवश्यकतालाई सहज बनाउन श्रीपात्रो (Sripatro) ले अत्याधुनिक, प्रमाणिक र शास्त्रसम्मत मृत्यु तिथि श्राद्ध क्याल्कुलेटर (Shradh Tithi & Death Anniversary Calculator) विकास गरेको छ।
यस विस्तृत गाइडमा हामी चान्द्रमास, पक्ष र तिथिको वैज्ञानिक अवधारणा, मृत्यु हुँदा तिथि निर्धारण गर्ने नियम, AD/BS रूपान्तरण विधि, वार्षिक एकौद्दिष्ट र सोह्र श्राद्धको मिति गणना तथा श्राद्ध विधिका सम्पूर्ण नियमहरूबारे चर्चा गर्नेछौं।
विषय-सूची (Table of Contents)
- श्राद्ध र मृत्यु तिथिको धार्मिक तथा आध्यात्मिक महत्व
- चान्द्रमास (Lunar Month), पक्ष र तिथिको वैज्ञानिक अवधारणा
- मृत्यु हुँदा कुन तिथि मान्ने? (निर्णयसिन्धु र अपराह्ण कालको नियम)
- AD (अंग्रेजी) र BS (नेपाली) मृत्यु मिति रूपान्तरण कसरी गर्ने?
- आगामी वार्षिक एकौद्दिष्ट श्राद्ध र सोह्र श्राद्ध मिति निर्धारण
- मलमास (अधिकमास) र क्षय तिथिमा श्राद्ध गर्ने शास्त्रीय नियमहरू
- Sripatro मृत्यु तिथि श्राद्ध क्याल्कुलेटर प्रयोग गर्ने तरिका (Step-by-Step)
- श्राद्धका मुख्य मुहूर्तहरू: कुतप काल, रौहिण काल र अपराह्ण समय
- श्राद्ध विधि, आवश्यक सामग्री र संकल्प मन्त्र
- प्रायः सोधिने प्रश्नोत्तरहरू (FAQs)
१. श्राद्ध र मृत्यु तिथिको धार्मिक तथा आध्यात्मिक महत्व
वैदिक मान्यता अनुसार हरेक मनुष्य जन्मँदै तीन प्रकारका ऋणहरू लिएर जन्मिन्छ:
- देव ऋण (Deva Rina): भगवान् र प्रकृतिका शक्तिहरूप्रति।
- ऋषि ऋण (Rishi Rina): ज्ञान, वेद र गुरुहरूप्रति।
- पितृ ऋण (Pitru Rina): जन्म दिने माता-पिता र पूर्वजहरूप्रति।
पितृ ऋणबाट मुक्ति पाउने प्रमुख माध्यम भनेको उहाँहरूको जीवनकालमा आदर-सत्कार गर्नु र देहावसानपछि शास्त्रोक्त विधिपूर्वक वार्षिक श्राद्ध तथा तर्पण गर्नु हो।
"आयुः प्रजां धनं विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुखानि च। प्रयच्छन्ति तथा राज्यं प्रीता नृणां पितामहाः॥"
— (गरुड पुराण)
भावार्थ: श्राद्ध र तर्पणबाट सन्तुष्ट भएका पितृहरूले आफ्ना सन्तानलाई दीर्घायु, सुयोग्य सन्तान, धन-ऐश्वर्य, विद्या, सुख-शान्ति, स्वर्ग तथा मोक्ष प्रदान गर्दछन्।
२. चान्द्रमास (Lunar Month), पक्ष र तिथिको वैज्ञानिक अवधारणा
नेपाली समाजमा हामी दैनिक जीवनमा विक्रम संवत् (BS) को सौर्य क्यालेन्डर (बैशाख १ देखि चैत मसान्त सम्म) प्रयोग गर्छौं भने विश्वव्यापी कामका लागि ईस्वी संवत् (AD) प्रयोग गर्छौं। तर हिन्दू धर्मका सम्पूर्ण संस्कार, व्रत, पर्व र श्राद्ध चान्द्र पात्रो (Lunar Calendar) अनुसार चल्दछ।
चान्द्रमास (Lunar Month) भनेको के हो?
चन्द्रमाको गतिको आधारमा गणना गरिने महिनालाई चान्द्रमास भनिन्छ। नेपाल तथा उत्तर भारतमा श्राद्ध निर्णय गर्दा पूर्णिमान्त चान्द्रमास (Purnimanta System) अपनाइन्छ, जसमा पूर्णिमाको भोलिपल्ट (कृष्ण पक्ष प्रतिपदा) देखि महिना सुरु भएर पूर्णिमामा सकिन्छ।
चान्द्रमास १२ वटा हुन्छन्:
| चान्द्रमास (Lunar Month) | सम्बन्धित सौर्य राशि (Sun Sign) | मुख्य पर्व तथा श्राद्ध सन्दर्भ |
|---|---|---|
| १. वैशाख (Vaisakha) | मेष (Aries) | मातातीर्थ औंसी (आमाको मुख हेर्ने दिन), अक्षय तृतीया |
| २. ज्येष्ठ (Jyeshtha) | वृषभ (Taurus) | गङ्गा दशहरा, निर्जला एकादशी |
| ३. आषाढ (Ashadha) | मिथुन (Gemini) | गुरु पूर्णिमा, हरिशयनी एकादशी |
| ४. श्रावण (Shrawan) | कर्कट (Cancer) | नागपञ्चमी, जनैपूर्णिमा / रक्षाबन्धन |
| ५. भाद्रपद (Bhadrapada) | सिंह (Leo) | कुशे औंसी (बुबाको मुख हेर्ने दिन), हरितालिका तीज, प्रौष्ठपदी पूर्णिमा श्राद्ध |
| ६. आश्विन (Ashwin) | कन्या (Virgo) | सोह्र श्राद्ध (पितृपक्ष), मातृ नवमी, सर्वपितृ मोक्ष औंसी, बडादशैं |
| ७. कार्तिक (Kartik) | तुला (Libra) | तिहार / लक्ष्मीपूजा, छठ पर्व, हरिबोधिनी एकादशी |
| ८. मार्गशीर्ष (Mangsir) | वृश्चिक (Scorpio) | बाला चतुर्दशी, उँधौली / धान्य पूर्णिमा |
| ९. पौष (Poush) | धनु (Sagittarius) | पौष पूर्णिमा, तमु ल्होसार |
| १०. माघ (Magh) | मकर (Capricorn) | माघे सङ्क्रान्ति, श्रीपञ्चमी (सरस्वती पूजा) |
| ११. फाल्गुन (Falgun) | कुम्भ (Aquarius) | महाशिवरात्रि, फागु पूर्णिमा (होली) |
| १२. चैत्र (Chaitra) | मीन (Pisces) | घोडे जात्रा, चैते दशैं, रामनवमी |
पक्ष (Paksha): शुक्ल पक्ष र कृष्ण पक्ष
चन्द्रमाको एक चान्द्रमासमा दुईवटा पक्ष हुन्छन्:
- शुक्ल पक्ष (Shukla Paksha / Waxing Moon): औंसीपछिको प्रतिपदादेखि पूर्णिमासम्म (चन्द्रमाको उज्यालो बढ्दै जाने १५ दिन)।
- कृष्ण पक्ष (Krishna Paksha / Waning Moon): पूर्णिमापछिको प्रतिपदादेखि औंसीसम्म (चन्द्रमाको उज्यालो घट्दै जाने १५ दिन)।
१५ तिथिहरू (The 15 Lunar Days)
प्रतिपदा, द्वितीया, तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी, षष्ठी, सप्तमी, अष्टमी, नवमी, दशमी, एकादशी, द्वादशी, त्रयोदशी, चतुर्दशी र पूर्णिमा (शुक्ल पक्षमा) वा औंसी / अमावस्या (कृष्ण पक्षमा)।
३. मृत्यु हुँदा कुन तिथि मान्ने? (निर्णयसिन्धु र अपराह्ण कालको नियम)
कुनै व्यक्तिको निधन भएपछि कुन तिथिलाई मृत्यु तिथि मान्ने भन्नेबारे धर्मशास्त्र (धर्मसिन्धु र निर्णयसिन्धु) मा स्पष्ट नियमहरू छन्:
नियम १: "अपराह्णव्यापिनी तिथिः ग्राह्या"
श्राद्धको मुख्य समय अपराह्ण काल (दिउँसो करिब १२:०० देखि २:३० सम्म) हो। यदि देहावसान भएको दिन अपराह्ण कालमा जुन तिथि विद्यमान थियो, त्यही तिथिलाई मृत्यु तिथि मानिन्छ।
नियम २: मृत्यु समयको तत्काल विद्यमान तिथि
यदि मृत्यु बिहान, दिउँसो वा राति भएको छ भने, ज्योतिषीय पञ्चाङ्ग गणना अनुसार मृत्यु भएको ठ्याक्कै समय (घण्टा र मिनेट) मा जुन तिथि चलिरहेको हुन्छ, त्यही नै मृत्यु तिथि हुन्छ।
नियम ३: सूर्योदय पूर्व मृत्यु भएमा
हिन्दू पञ्चाङ्गमा अहोरात्र (दिन) सूर्योदयदेखि अर्को सूर्योदयसम्म गणना गरिन्छ। यदि मध्यराति १२ बजेपछि तर सूर्योदय हुनुअघि देहावसान भएमा अंग्रेजी क्यालेन्डरमा नयाँ मिति सुरु भए पनि पञ्चाङ्ग अनुसार अघिल्लो दिनकै चान्द्र तिथि मान्य हुन्छ।
👉 श्रीपात्रो श्राद्ध क्याल्कुलेटर ले तपाईंले प्रविष्ट गर्नुभएको मृत्यु समय र मितिको आधारमा स्विस पञ्चाङ्ग (Swiss Ephemeris) को प्रयोग गरी सुक्ष्म डिग्री र सेकेन्डसम्मको शुद्ध तिथि, पक्ष र चान्द्रमास तुरुन्तै पत्ता लगाउँछ।
४. AD (अंग्रेजी) र BS (नेपाली) मृत्यु मिति रूपान्तरण कसरी गर्ने?
आजभोलि हस्पिटलको मृत्यु प्रमाणपत्र (Death Certificate) वा कानुनी कागजातहरूमा अंग्रेजी मिति (ई.सं. / AD) उल्लेख गरिएको हुन्छ। तर नेपालमा श्राद्ध गर्न विक्रम संवत् (वि.सं. / BS) को गते र चान्द्र तिथिको आवश्यकता पर्छ।
त्यस्तै, पुराना पुस्ताका मानिसहरूको मृत्यु वि.सं. को मितिमा मात्र टिपिएको हुन्छ, जसलाई अंग्रेजी मितिमा रूपान्तरण गर्न समस्या हुन्छ।
दुईतर्फी रूपान्तरण (Two-Way Conversion):
श्रीपात्रो श्राद्ध क्याल्कुलेटर मा तपाईंले:
- वि.सं. (BS) मिति हाल्दा: तुरुन्तै सम्बन्धित अंग्रेजी मिति (AD Year, Month, Day, Weekday) प्राप्त गर्नुहुन्छ।
- ई.सं. (AD) मिति हाल्दा: तुरुन्तै सम्बन्धित नेपाली मिति (वि.सं. वर्ष, महिना, गते, बार) प्राप्त गर्नुहुन्छ।
साथै स्क्रिनमा रहेको "मोड बदल्नुहोस् (Switch)" बटन थिचेर बिना कुनै डाटा हराई तत्काल AD र BS बीच स्विच गर्न सकिन्छ।
५. आगामी वार्षिक एकौद्दिष्ट श्राद्ध र सोह्र श्राद्ध मिति निर्धारण
मृत्यु तिथि पत्ता लागिसकेपछि परिवारका लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण जानकारी भनेको आगामी श्राद्ध मिति हो।
१. वार्षिक एकौद्दिष्ट श्राद्ध (Annual Ekoddishta Shradh)
- कसको लागि गरिन्छ: केवल एक जना दिवंगत व्यक्तिका लागि (पिता वा माता वा परिवारको सदस्य)।
- कहिले गरिन्छ: वर्षको एक पटक, मृत्यु भएको सोही चान्द्रमास, सोही पक्ष र सोही तिथि मा।
- उदाहरण: यदि कसैको देहावसान "कार्तिक कृष्ण नवमी" मा भएको थियो भने, प्रत्येक वर्ष कार्तिक महिनाको कृष्ण पक्ष नवमी तिथिमा नै उहाँको वार्षिक श्राद्ध गरिन्छ।
- श्रीपात्रो क्याल्कुलेटरले देखाउने विवरण:
- आगामी वार्षिक श्राद्ध पर्ने वि.सं. मिति र बार (जस्तै: २०८३ कार्तिक १७, सोमबार)
- सम्बन्धित अंग्रेजी ई.सं. मिति (जस्तै: November 2, 2026)
- आजको मितिदेखि बाँकी दिनहरू (Countdown Timer)
- शुभ कुतप, रौहिण र अपराह्ण मुहूर्त समय
२. सोह्र श्राद्ध (पितृपक्ष / पार्वण श्राद्ध)
- कसको लागि गरिन्छ: तीन पुस्ताका समस्त पितृहरूको तृप्तिका लागि।
- कहिले गरिन्छ: भाद्र शुक्ल पूर्णिमादेखि आश्विन कृष्ण औंसीसम्म चल्ने १६ दिनको महालय अवधिमा।
- तपाईंको पितृको श्राद्ध कहिले पर्छ: सोह्र श्राद्धमा जुनसुकै महिनामा मृत्यु भएको भए पनि मृत्यु तिथिकै दिन (प्रतिपदा, द्वितीया, नवमी, एकादशी, औंसी आदि) श्राद्ध गरिन्छ।
- मातृ नवमी (Matri Navami): यदि दिवंगत व्यक्ति आमा, सासू वा हजुरआमा हुनुहुन्छ भने, उहाँको सोह्र श्राद्ध आश्विन कृष्ण नवमी (मातृ नवमी) का दिन गर्नु परम पुण्यदायी मानिन्छ।
- सर्वपितृ मोक्ष औंसी (Sarva Pitru Amavasya): यदि कुनै पितृको मृत्यु तिथि थाहा छैन वा सोह्र श्राद्धको आफ्नो तिथिमा कुनै कारणवश (जुठो, सुतक, बिरामी) श्राद्ध गर्न छुट्यो भने, अन्तिम दिन सर्वपितृ मोक्ष औंसी का दिन श्राद्ध गर्न सकिन्छ।
६. मलमास (अधिकमास) र क्षय तिथिमा श्राद्ध गर्ने शास्त्रीय नियमहरू
ज्योतिष गणना अनुसार करिब ३२ महिना १६ दिनमा एक पटक सौर्य महिना र चान्द्र महिनाको तालमेल मिलाउन एउटा अतिरिक्त चान्द्रमास थपिन्छ, जसलाई मलमास (अधिकमास / Adhik Maas) भनिन्छ।
मलमास परेको वर्ष श्राद्ध गर्ने शास्त्रीय नियमहरू यस प्रकार छन्:
- प्रथम वार्षिक श्राद्ध (पहिलो वर्षको बरखी): मृत्यु भएको पहिलो वर्षको वार्षिक श्राद्ध १२ चान्द्रमास पूरा भएपछि नै गर्नुपर्छ, चाहे त्यो मलमास नै किन नहोस्।
- नित्य वार्षिक श्राद्ध (दोस्रो वर्षदेखि): पहिलो वर्षपछिका वार्षिक एकौद्दिष्ट श्राद्धहरू मलमासमा गरिँदैन। मलमासलाई छोडेर शुद्ध चान्द्रमास मा मात्र वार्षिक श्राद्ध गर्नुपर्छ।
- यदि मृत्यु नै मलमासमा भएको भए: त्यस्ता पितृको वार्षिक श्राद्ध प्रत्येक वर्ष शुद्ध महिनामा गरिन्छ र पुनः मलमास आएको वर्ष मलमासमा पनि गरिन्छ।
- क्षय तिथि (Tithi Kshaya): यदि कुनै वर्ष आफ्नो मृत्यु तिथि सूर्योदय भन्दा पछि सुरु भएर अर्को सूर्योदय अगावै समाप्त भएमा (तिथि क्षय भएमा), अपराह्ण काल व्यापिनी भएको दिनलाई आधार मानेर श्राद्ध गरिन्छ।
७. Sripatro मृत्यु तिथि श्राद्ध क्याल्कुलेटर प्रयोग गर्ने तरिका (Step-by-Step)
तपाईं आफ्ना पूर्वजको मृत्यु तिथि र आगामी श्राद्ध मिति केही सेकेन्डमै पत्ता लगाउन सक्नुहुन्छ:
[ मृत्यु मिति छनौट: BS वा AD ]
↓
[ मिति र मृत्यु भएको समय प्रविष्ट गर्नुहोस् ]
↓
[ पितृ सम्बन्ध छान्नुहोस्: पिता, माता वा अन्य ]
↓
[ "गणना गर्नुहोस्" बटन क्लिक गर्नुहोस् ]
↓
✨ चान्द्रमास, पक्ष, तिथि र दुईतर्फी मिति प्राप्त गर्नुहोस्
✨ आगामी वार्षिक श्राद्ध मिति, बार र काउन्टडाउन हेर्नुहोस्
✨ कुतप र अपराह्ण मुहूर्त समय हेर्नुहोस्
✨ क्यालेन्डरमा (.ics) सेभ गर्नुहोस् वा ह्वाट्सएपमा सेयर गर्नुहोस्
चरण १: मिति प्रकार छान्नुहोस्
- यदि तपाईंसँग वि.सं. मिति छ भने "वि.सं. (BS)" छान्नुहोस्।
- यदि हस्पिटलको अंग्रेजी मिति छ भने "ई.सं. (AD)" छान्नुहोस्।
चरण २: मिति र समय प्रविष्ट गर्नुहोस्
- वर्ष, महिना र गते छान्नुहोस्। तल तुरुन्तै रूपान्तरित मिति देखिनेछ।
- मृत्यु भएको समय (घण्टा, मिनेट, AM/PM) छान्नुहोस्। यदि समय थाहा छैन भने पूर्वनिर्धारित ११:३० AM रहन दिनुहोस्।
चरण ३: पितृ सम्बन्ध छान्नुहोस्
- पिता / बुबा (Father)
- माता / आमा (Mother) — आमा छान्नुभएमा क्याल्कुलेटरले विशेष मातृ नवमी श्राद्ध को मिति पनि प्राथमिकताका साथ देखाउँछ।
- अन्य पूर्वज (Other Lineage)
चरण ४: "गणना गर्नुहोस्" बटन थिच्नुहोस्
क्याल्कुलेटरले तुरुन्तै निम्न नतिजाहरू प्रस्तुत गर्नेछ:
- देहावसान मिति रूपान्तरण: वि.सं. र ई.सं. दुवै मिति बारसहित।
- चान्द्र पञ्चाङ्ग: चान्द्रमास (जस्तै: श्रावण), पक्ष (कृष्ण पक्ष), तिथि (द्वादशी), सूर्य राशि र नक्षत्र।
- आगामी वार्षिक एकौद्दिष्ट श्राद्ध: नेपाली मिति, अंग्रेजी मिति र कति दिन बाँकी छ भन्ने प्रत्यक्ष काउन्टडाउन।
- शुभ मुहूर्त तालिका: कुतप काल, रौहिण काल र मुख्य अपराह्ण समय।
- आगामी सोह्र श्राद्ध मिति: पितृपक्षमा पर्ने सम्बन्धित श्राद्ध मिति।
- एक-क्लिक सेयर र डाउनलोड: क्यालेन्डरमा सेभ गर्न
.icsफाइल डाउनलोड र परिवारजनलाई पठाउन ह्वाट्सएप सेयर बटन।
👉 अहिले नै श्रीपात्रो श्राद्ध क्याल्कुलेटर प्रयोग गर्नुहोस्
८. श्राद्धका मुख्य मुहूर्तहरू: कुतप काल, रौहिण काल र अपराह्ण समय
शास्त्र अनुसार दिनको १५ वटा मुहूर्तहरूमध्ये श्राद्धका लागि निम्न मुहूर्तहरू सर्वश्रेष्ठ मानिन्छन्:
दिनको समय विभाजन (Daytime Muhurats for Shradh):
---------------------------------------------------------------------
प्रातःकाल (Morning): देवकार्य / पूजा-पाठ (श्राद्ध निषेध)
११:३६ AM - १२:२४ PM: कुतप काल (Kutap Muhurat) ★★★ सर्वश्रेष्ठ आरम्भ
१२:२४ PM - ०१:१२ PM: रौहिण काल (Rohina Muhurat) ★★ पिण्डदान समय
१२:२४ PM - ०२:४८ PM: अपराह्ण काल (Aparahna Kaal) ★★★ मुख्य श्राद्ध अवधि
सूर्यास्तपछि (Night): रात्रिकालीन श्राद्ध सर्वथा वर्जित ✗
---------------------------------------------------------------------
- कुतप मुहूर्त (Kutap Muhurat - ११:३६ AM देखि १२:२४ PM):
दिनको आठौं मुहूर्त। यस समयमा सूर्यको ताप सन्तुलित हुन्छ र पितृहरू तृप्तिका लागि आउँछन्। श्राद्धको संकल्प र आरम्भ यही समयमा गर्नुपर्छ। - रौहिण मुहूर्त (Rohina Muhurat - १२:२४ PM देखि १:१२ PM):
दिनको नवौं मुहूर्त। यस समयमा पिण्डदान र तर्पण गर्दा पितृहरूलाई अक्षय तृप्ति मिल्दछ। - अपराह्ण काल (Aparahna Kaal - १२:२४ PM देखि २:४८ PM):
दिनको चौथो प्रहर। सम्पूर्ण श्राद्ध कर्म यसै समयभित्र सम्पन्न गरिसक्नुपर्छ।
९. श्राद्ध विधि, आवश्यक सामग्री र संकल्प मन्त्र
श्राद्धका लागि आवश्यक पवित्र सामग्रीहरू:
- कुश (Kush Grass): कुश बिना गरिएको श्राद्ध र तर्पण पितृहरूले स्वीकार गर्दैनन्। कुशको औंठी (पवित्री) लगाएर पूजा गरिन्छ।
- कालो तिल (Black Sesame): तिल भगवान् विष्णुको पसिनाबाट उत्पन्न भएको मानिन्छ, जसले नकारात्मक ऊर्जा नष्ट गर्छ।
- गाईको दूध, घ्यू र दही: पञ्चामृत र पिण्ड पकाउन गाईको शुद्ध दूध र घ्यू अनिवार्य हुन्छ।
- जौ (Barley) र अक्षता: वैदिक आहुति र पूजाका लागि।
- तुलसी पत्र (Tulsi Leaves): पिण्डमा तुलसीको पात राख्नाले पितृहरू तत्काल वैकुण्ठ धाम पुग्छन्।
- गङ्गाजल वा शुद्ध जल: तर्पणका लागि।
मुख्य श्राद्ध संकल्प मन्त्र:
"ॐ विष्णुर्विष्णुर्विष्णुः श्रीमद्भगवतो महापुरुषस्य विष्णोराज्ञया प्रवर्तमानस्य... अमुक गोत्रः अमुक शर्मा (वर्मा/गुप्तः) मम पितुः (मातुः) अक्षयतृप्त्यर्थं एकोद्दिष्ट (पार्वण) श्राद्धमहं करिष्ये।"
पितृ गायत्री मन्त्र:
"ॐ देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च। नमः स्वाहायै स्वधायै नित्यमेव नमो नमः॥"
पञ्चबलि (Pancha Bali) विधान:
पिण्डदानपछि भोजन गराउनु अगाडि ५ भाग अन्न छुट्याइन्छ:
- गोबलि: गाईका लागि
- श्locationबलि (कुकुरबलि): कुकुरका लागि
- काकबलि: कागका लागि (कागलाई यमराजको दूत मानिन्छ)
- देवादिबलि: समस्त देवगण र कमिलाहरूका लागि
- पिपीलिकादिबलि: कीरा-फट्याङ्ग्राहरूका लागि
त्यसपछि सुयोग्य, सदाचारी ब्राह्मणलाई श्रद्धापूर्वक भोजन गराई दक्षिणा र सिदादान (अन्न, वस्त्र, फलफूल) अर्पण गरिन्छ।
१०. प्रायः सोधिने प्रश्नोत्तरहरू (FAQs)
प्रश्न १: मृत्यु मितिबाट चान्द्रमास र तिथि कसरी पत्ता लगाउने?
उत्तर: कुनै पनि व्यक्तिको देहावसान भएको मिति (वि.सं. वा ई.सं.) र समयलाई वैदिक पञ्चाङ्ग गणनामा राखेर चन्द्रमा र सूर्यको तात्कालिक देशान्तर (Longitude) बाट चान्द्रमास, पक्ष र तिथि पत्ता लगाइन्छ। श्रीपात्रो श्राद्ध क्याल्कुलेटर ले यो गणना तुरुन्तै गरिदिन्छ।
प्रश्न २: अंग्रेजी मिति (AD) मात्र थाहा छ भने श्राद्ध कसरी निकाल्ने?
उत्तर: श्रीपात्रो क्याल्कुलेटरमा गएर "ई.सं. (AD)" विकल्प छान्नुहोस् र हस्पिटल वा कागजातमा भएको मिति र समय हाल्नुहोस्। क्याल्कुलेटरले त्यसलाई नेपाली वि.सं. मिति, चान्द्रमास र श्राद्ध तिथिमा स्वतः रूपान्तरण गरिदिनेछ।
प्रश्न ३: आमाको श्राद्धका लागि कुन दिन सबैभन्दा उत्तम मानिन्छ?
उत्तर: आमाको वार्षिक श्राद्ध उहाँ बितेकै चान्द्र महिनाको पक्ष र तिथिमा गरिन्छ। तर सोह्र श्राद्ध (पितृपक्ष) मा भने आमा तथा सम्पूर्ण दिवंगत महिला पूर्वजहरूका लागि आश्विन कृष्ण नवमी (मातृ नवमी) सबैभन्दा उत्तम दिन हो।
प्रश्न ४: बाबु वा आमाको मृत्यु तिथि ठ्याक्कै थाहा नभए के गर्ने?
उत्तर: यदि पिताको मृत्यु तिथि थाहा छैन भने सोह्र श्राद्धको अन्तिम दिन सर्वपितृ मोक्ष औंसी मा श्राद्ध गर्नुपर्छ। यदि माताको तिथि थाहा छैन भने मातृ नवमी वा सर्वपितृ औंसी मा श्राद्ध गर्न सकिन्छ।
प्रश्न ५: के श्राद्ध बिहानै वा साँझमा गर्न मिल्छ?
उत्तर: मिल्दैन। सूर्योदयको समयमा देवकार्य र साँझ/रात्रिको समयमा आसुरी कार्य हुने भएकाले श्राद्ध सधैं मध्याह्नको कुतप काल (११:३६ AM देखि १२:२४ PM) वा अपराह्ण काल भित्रै सम्पन्न गर्नुपर्छ।
प्रश्न ६: सोह्र श्राद्धमा आफ्नो तिथिको दिन श्राद्ध गर्न छुट्यो भने के गर्ने?
उत्तर: यदि बिरामी परेर, यात्रामा परेर वा जुठो-सुतकका कारण सोह्र श्राद्धमा आफ्नो तिथिको दिन श्राद्ध रोकिएमा आश्विन कृष्ण औंसीका दिन सर्वपितृ मोक्ष श्राद्ध गरी पितृ ऋणबाट मुक्ति पाउन सकिन्छ।
निष्कर्ष (Conclusion)
पितृहरूको आशीर्वाद नै कुलको उन्नति, सन्तानको सुस्वास्थ्य, सुख र समृद्धिको आधारस्तम्भ हो। सही तिथि, सही समय र शास्त्रोक्त विधिपूर्वक गरिएको श्राद्धले पितृहरूलाई परमतृप्ति प्रदान गर्छ।
आफ्ना पूर्वजहरूको सही मृत्यु तिथि, चान्द्रमास, पक्ष पत्ता लगाउन र आगामी वार्षिक श्राद्धको तयारी समयमै गर्न आजै श्रीपात्रो मृत्यु तिथि श्राद्ध क्याल्कुलेटर (Sripatro Shradh Calculator) प्रयोग गर्नुहोस्।
🙏 पितृदेवो भव। ॐ पितृगणाय विद्महे जगतधारिणे धीमहि तन्नो पितृ प्रचोदयात्।
Deepak Thapa
श्रीपात्रो सम्पादकीय टिमले वैदिक ज्योतिष, पञ्चाङ्ग, चाडपर्व र आधुनिक डिजिटल क्यालेन्डर सम्बन्धी प्रमाणिक अनुसन्धान र गाइडहरू प्रस्तुत गर्दछ।